บ้านและสวน

ปลวกเห็ดโคนและปลวกในระบบนิเวศน์ที่ควรอนุรักษ์

NULL

ดร. ยุพาพร สรนุวัตร


สำนักงานวิจัยเศรษฐกิจและผลิผลป่าไม้ กรมป่าไม้


 


                ปลวกเป็นแมลงสังคมชนิดหนึ่งจัดอยู่ในอันดับ Isoptera มีชีวิตความเป็นอยู่ที่สลับซับซ้อน แบ่งออกเป็น 3 วรรณะ มีรูปร่างและหน้าที่แตกต่างกันชัดเจน คือ วรรณะปลวกงาน ทำหน้าที่หาอาหารมาเลี้ยงสมาชิกภายในรัง ดูแลไข่ตลอดจนสร้างและซ่อมแซมรัง วรรณะทหาร ทำหน้าที่ป้องกันศัตรูที่เข้ามารบกวนประชากรภายในรัง และวรรณะสืบพันธุ์ หรือเรียกว่า แมลงเม่า ทำหน้าที่สืบพันธุ์และวางไข่

fiogf49gjkf0d

                แม้ว่าปลวกบางชนิดจะเป็นศัตรูที่ทำความเสียหายให้แก่ไม้ ต้นไม้ หรือผลิตผลป่าไม้ที่มีเซลลูโลสเป็นองค์ประกอบได้ แต่ในทางนิเวศวิทยาแล้วปลวกกว่า 80% จัดเป็นแมลงที่มีคุณประโยชน์และมีความสำคัญต่อระบบนิเวศน์ป่าไม้มาก


                ในแต่ละสภาพนิเวศน์ของป่า ไม่ว่าจะเป็นป่าผลัดใบ ป่าดิบแล้ง ป่าดิบชื้น ป่าดิบเขา หรือสวนป่า รวมถึงพื้นที่ใช้ประโยชน์ต่าง ๆ มีปลวกหลากหลายชนิด ทำหน้าที่เป็นผู้ย่อยสลายพวกขยะธรรมชาติ เช่น ซากพืช เศษไม้ ใบไม้ ท่อนไม้ หรือต้นไม้ ที่ร่วงหล่นหรือหักล้ม ทับถมกันอยู่บนพื้นดิน ให้ผุพังและเปลี่ยนแปลงไปเป็นฮิวมัส หรืออินทรียวัตถุภายในดิน ก่อให้เกิดการหมุนเวียนอย่างรวดเร็วของธาตุอาหารในดิน สร้างความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดินในป่า ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการเจริญเติบโตของพืช


                ในระบบนิเวศน์ที่สมบูรณ์ ปลวกยังเกี่ยวพันธ์อยู่ในสายใยโซ่อาหารที่ซับซ้อน มีการถ่ายเทพลังงานกัน ก่อให้เกิดการเพิ่มผลผลิตของมวลชีวภาพ


                ดังนั้นการอนุรักษ์สภาพนิเวศน์ของป่าธรรมชาติ โดยการไม่ตัดไม้ทำลายป่าหรือทำลายรังปลวก และปล่อยให้ปลวกได้ทำหน้าที่ให้สมบูรณ์อยู่ในระบบนิเวศเองแล้ว ก็จะเป็นวิวัฒนาการร่วมในธรรมชาติที่สมดุล และสามารถเอื้อคุณประโยชน์ต่อมวลมนุษย์ได้อย่างยั่งยืนสืบต่อไป


                กลุ่มปลวกสำคัญ ๆ ที่มีบทบาทอยู่ในระบบนิเวศ คือ


1. กลุ่มปลวกเพาะเลี้ยงเชื้อรา (Fungus Growing Termite)


                ปลวกในกลุ่มนี้จัดเป็นปลวกชนิดทำรังอยู่ใต้ดิน หรือสร้างเป็นรังดินขนาดใหญ่อยู่บนพื้นดิน มีความสามารถในการย่อยสลายสูงกินอาหารได้หลายอย่าง ทั้งเนื้อไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ ตลอดจนเศษซากพืช และเชื้อราที่เพาะเลี้ยงไว้ภายในรัง หรือเรียกว่าสวนเห็ด (fungus garden) ซึ่งสามารถเกิดเห็ดโคนขึ้นมาได้ เมื่อสภาพแวดล้อมเหมาะสม จากความสัมพันธ์ระหว่างปลวกและเห็ดโคน ที่อาศัยอยู่ร่วมกันในลักษณะพึ่งอาศัยกัน โดยต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์ซึ่งกันและกันนี้ (Symbiosis mutualism) เป็นกระบวนการวิวัฒนาการในระบบนิเวศน์ที่ซับซ้อน ซึ่งยากที่มนุษย์จะลอกเลียนแบบได้ แม้ว่านักวิชาการทั่วโลกจะได้พยายามศึกษาและค้นคว้ากันมานานแล้วก็ตาม


                ในประเทศไทย พบว่ามีปลวกเพาะเห็ดโคนอยู่ทั้งหมด 5 สกุลด้วยกัน คือ Macrotermes, Odontotermes, Hypotermes, Microtermes และ Ancistrotermes จากความแตกต่างของชนิดเห็ดโคนที่พบในแต่ละพื้นที่นั้นพบว่า ไม่มีความเฉพาะเจาะจงกับชนิดของปลวกที่เพาะเลี้ยงเห็ดเลย สำหรับชนิดของปลวกเพาะเลี้ยงเห็ดโคน ในแต่ละสกุลที่สำรวจพบในประเทศ ได้แก่ Macrotermes gilvus, M. carbonarius, M. annandalei และ M. maesodensis


                Odontotermes proformosanus, O. Formosanus, O. feae, O. takensis, O. longignathus, O. maesodensis, Hypotermes makhamensis, Microtermes ohesi และ Ancistrotermes pakistanicus


2. กลุ่มปลวกกินดินและอินทรียวัตถุ (Soil & Humus feeding termite)


                ปลวกในกลุ่มนี้จะไม่ทำลายเนื้อไม้แต่จะกินดิน เศษซากพืช และอินทรียวัตถุเป็นอาหาร มักอาศัยและทำรังอยู่ภายในดินแต่บางชนิดจะสร้างเป็นรังดินขนาดเล็กอยู่บนพื้นดินเป็นกลุ่มปลวกที่มีประโยชน์ต่อระบบนิเวศน์ป่าไม้ โดยช่วยก่อให้เกิดการหมุนเวียนของธาตุอาหารในดิน และช่วยปรับโครงสร้างของดินในป่าให้มีความสามารถในการอุ้มน้ำได้ดี สกุลปลวกกินดินที่สำคัญ ได้แก่ Dicuspiditermes, Termes, Pericapritermes, Procapritermes, Mirocapritermes, Amitermes, Euhamitermes และ Speculitermes เป็นต้น


3. กลุ่มปลวกกินเนื้อไม้ (wood feeding termite)


                ปลวกในกลุ่มที่กินเนื้อไม้เป็นอาหารนี้ อาจพบเป็นปลวกชนิดที่ทำรังและอาศัยอยู่เฉพาะภายในเนื้อไม้ หรืออาจเป็นปลวกชนิดที่ทำรังอยู่ภายใต้พื้นดิน หรือสร้างเป็นรังดินขนาดเล็กถึงขนาดกลางอยู่บนพื้นดินหรือต้นไม้ เป็นกลุ่มปลวกที่มีบทบาทสำคัญในกระบวนการย่อยสลายอยู่ในสภาพนิเวศของป่าธรรมชาติหลายประเภท แต่ในสภาพป่าธรรมชาติ ซึ่งเคยเป็นที่อยู่อาศัยของปลวกเหล่านี้หากถูกรบกวนหรือมีการทำลายสภาพนิเวศน์ให้เปลี่ยนแปลงไปเป็นพื้นที่ใช้ประโยชน์ต่าง ๆ ทั้งในทางการเกษตร หรือเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์ ปลวกในกลุ่มนี้ก็กลับกลายมาเป็นศัตรูที่เข้าทำลายไม้ที่สำคัญ และก่อให้เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจขึ้นมาได้


                สกุลปลวกกินเนื้อไม้ที่อาศัยอยู่ในเนื้อไม้ที่สำคัญได้แก่ Croptotermes, eotermes และ Glyptotermes


                สกุลปลวกกินเนื้อไม้ที่ทำรังอยู่ใต้พื้นดิน ได้แก่ Coptotermes และ Schedorhinotermes


                สกุลปลวกกินเนื้อไม้ที่สร้างรังอยู่บนพื้นดิน หรือบนต้นไม้ ได้แก่ Microcerotermes, Nusutitermes และ Globitermes


ที่มา : ข่าวสารเพื่อผู้เพาะเห็ด. ปีที่ 8 ฉบับที่ 1 (มกราคม-เมษายน 2546) หน้า 11-15.