สารพันเห็ด, เห็ดมัยคอร์รัยซ่า

การคัดเลือก รวบรวม และผลการใช้เชื้อเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าในไม้โตเร็วและไม้ผล

NULL

SELECTION COLLECTION AND EFFCET OF ECTOMYCORRHIZAL FUNGI ON FAST GROWING TREE AND FRUIT TREE


ออมทรัพย์ นพอมรบดี, สิริวิภา สัจจพงษ์ และสมเพชร เจริญสุข


กลุ่มงานจุลินทรีย์ดิน กองปฐพีวิทยา กรมวิชาการเกษตร


เรื่องย่อ


                ในระหว่างปี พ.ศ. 2541-2543 ได้ทำการสำรวจ และรวบรวมเชื้อราเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าตามจังหวัดต่าง ๆ ของประเทศไทย สามารถรวบรวมเชื้อเห็ดที่คาดว่าเป็นเชื้อราเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าของไม้โตเร็วและไม้ผลได้ 200 ชนิด นำมาแยกเชื้อและเลี้ยงเป็นเชื้อบริสุทธิ์ได้ 36 สายพันธุ์ นำเชื้อแต่ละสายพันธุ์มาทดสอบการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่ากับกล้าพืชจำนวน 12 ชนิด เป็นไม้โตเร็ว 6 ชนิด ได้แก่ ยูคาลิปตัส ขี้เหล็กบ้าน แค กระถินยักษ์ กระถินณรงค์ กระถินเทพา และไม้ผล 6 ชนิด ได้แก่ ขนุน มะขาม มะม่วง ส้ม มะนาว และมะกอกน้ำ หลังจากเลี้ยงกล้าไม้เหล่านี้ไว้ในเรือนทดลอง เป็นเวลา 3 เดือนถึง 1 ปี พบว่ามีเชื้อเห็ด 21 สายพันธุ์ ที่เกิดลักษณะเอ็คโตไมคอร์ไรซ่ากับพืชทดสอบ ซึ่งเป็นเห็ดจำพวกตับเต่า (Boletus) 6 สายพันธุ์ เห็ดปะการัง (Ramaria) 1 สายพันธุ์ เห็ดไข่ขาว (Amanita) 1 สายพันธุ์ เห็ดถ่าน (Russuta) 1 สายพันธุ์ ไข่หงส์ (Scletroderma) 3 สายพันธุ์ และยังไม่ทราบชื่ออีก 9 สายพันธุ์ โดยเฉพาะเชื้อเห็ดตับเต่าสายพันธุ์ 42/56 ทำให้อัตราการเจริญเติบโตด้านความสูงของกล้ามะม่วง มะกอกน้ำ และยูคาลิปตัส มากกว่าต้นกล้าที่ไม่ได้ปลูกเชื้อ (Check) โดยเฉลี่ยประมาณ 31.7% 29.1% และ 16.9% ตามลำดับ

fiogf49gjkf0d

คำนำ


                ในประเทศไทย เคยมีการสำรวจเชื้อราเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าในป่าไม้เต็ง ป่าเบญจพรรณ และป่าร้อนชื้น พบว่าเชื้อราหลายชนิดที่เป็นเอ็คโตไมคอร์ไรซ่า เช่น Amanita spp., Boletus spp., Lactarius spp., Russula spp., Pisolithus spp. เป็นต้น (อนิวรรต และธีรวัฒน์, 2524) เมื่อได้ดอกเห็ดที่คาดว่าเป็นเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าในธรรมชาติแล้วสามารถนำมาทดสอบการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าในห้องปฏิบัติการ โดยการปลูกเชื้อบริสุทธิ์ของเห็ดแต่ละชนิด สำรวจได้ให้กับกล้าพืชทดสอบ (Thomsom et al., 1993) หลังจากนั้นจึงนำรากพืชเหล่านั้นมาดูลักษณะการเกิด Hartig net ที่เกิดจากเส้นใยของเชื้อที่เจริญเข้าไปใน cortex ของราก (Burndrett et al., 1995)


                การสำรวจและคัดเลือกเชื้อเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าเหล่านี้ก็เพื่อนำมาพัฒนาเชื้อให้เป็นปุ๋ยชีวภาพ ที่มีประสิทธิภาพในการเพิ่มผลผลิตของไม้โตเร็ว เช่น ยูคาลิปตัส กระถินณรงค์ และกระถินเทพา และไม้ผลบางชนิด เช่น มะม่วง ขนุน และมะกอก ต่อไป


อุปกรณ์และวิธีการ


                สำรวจเก็บตัวอย่างดอกเห็ดของเชื้อเห็ดที่คาดว่าจะเป็นเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าในจังหวัดต่าง ๆ ของประเทศไทย ในช่วงฤดูฝน ให้รหัสติดไว้ ทำการแยกเส้นใยบริสุทธิ์จากสปอร์และเนื้อเยื่อ ภายใต้สภาพปลอดเชื้อ และนำไปเลี้ยงบนอาหารวุ้น ได้แก่ PDA MMN Fries และ Hagem นำเชื้อที่แยกได้ไปศึกษาลักษณะทาง microscopic และ microscopic เพื่อจำแนกลักษณะเชื้อต่อไป


                การศึกษาการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าของเห็ดแต่ละสายพันธุ์ทำโดย นำเส้นใยบริสุทธิ์บนอาหารวุ้นย้ายลงเลี้ยงในหัวเชื้อ (spawn) ที่เตรียมจากเมล็ดข้าวฟ่างผสม PDB ต้ม (50% ความชื้น) ที่นำไปนึ่งฆ่าเชื้อแล้วเป็นเวลา 30 นาที


                เตรียมพืชอาศัย (host plant) จากเมล็ดของพืช 12 ชนิด เป็นไม้โตเร็ว 6 ชนิด ได้แก่ ยูคาลิปตัส ขี้เหล็กบ้าน แค กระถินยักษ์ กระถินณรงค์ และกระถินเทพา และไม้ผล 6 ชนิด ได้แก่ ขนุน มะขาม มะม่วง ส้ม มะนาว และมะกอกน้ำ นำเมล็ดเหล่านี้ไปฟอกฆ่าเชื้อที่ผิวก่อน ด้วยการแช่ Clorox 10% สำหรับเมล็ดเล็กแช่นาน 3 นาที ส่วนใหญ่แช่นาน 10 นาที แล้วล้างด้วยน้ำกลั่นนึ่งฆ่าเชื้อ 3 ครั้ง และ 95% ethanol 10 วินาที


                ทำการทดลองในเรือนทดลองโดยใช้กระถางพลาสติกขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 6 นิ้ว12 นิ้ว วัสดุปลูกที่ใช้เป็นส่วนผสมของ ดิน : ขุยมะพร้าว : แกลบ (อัตราส่วน 1:1:1 โดยปริมาตร (v/v)) ย้ายต้นกล้าอายุประมาณ 1 เดือนลงปลูก โดยรองก้นหลุมก่อนปลูกด้วยเชื้อเห็ดแต่ละสายพันธุ์ที่เลี้ยงในหัวเชื้อ หลังจากปลูกเชื้อในไม้โตเร็วเป็นเวลา 3-4 เดือน และในไม้ผล เป็นเวลา 1 ปี นำรากพืชทดสอบมาตรวจการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าด้วยกล้องเตอริโอ (stereo-microscope) ตัดปลายรากฝอยตามขวาง (cross-section) มาย้อมสีด้วยน้ำยา cotton blue ใน lactophenol เพื่อดู mantle sheath และ hartig net ภายใต้กล้องจุลทรรศกำลังขยายสูง (microscope)


ผลและวิจารณ์ผล


                สามารถแยกเชื้อบริสุทธิ์จากเห็ด 200 ชนิด บนอาหาร PDA, MMN, Fries และ Hagem ได้เชื้อเห็ดบริสุทธิ์จำนวน 36 สายพันธุ์ เมื่อนำมาทดสอบการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่ากับพืชทดสอบ 12 ชนิด พบว่ามีเชื้อเห็ด 21 สายพันธุ์เกิดลักษณะเอ็คโตไมคอร์ไรซ่าดังตารางที่ 1


ตารางที่ 1 สายพันธุ์เห็ดจำนวน 21 สายพันธุ์ ที่แสดงลักษณะการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่า (Ectomycorrhiza) กับพืชทดสอบต่าง ๆ
















รหัสเชื้อ


ชื่อเชื้อ


สถานที่เก็บ


พืชอาศัย


พืชที่เกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่า


41/1


41/8


42/3


42/10


42/16


42/19


42/56


42/57


42/58


42/59


42/85


42/92


42/118


43/1


43/8


43/30


43/34


43/43


43/71


43/77


43/78


Boletus sp.


Ramaria sp.


Boletus ps.


Amanita sp.


*


*


Boletus sp.


Boletus sp.


Boletus pp.


*


Russula


*


Boletus sp.


Scleroderma


Scleroderma


*


*


Scleroderma


*


*


*


จันทบุรี


จันทบุรี


จันทบุรี


น่าน


ระยอง


ระยอง


ระนอง


ระนอง


ระยอง


ระยอง


แพร่


แพร่


เชียงใหม่


ระยอง


เชียงใหม่


แม่ฮ่องสอน


แม่ฮ่องสอน


เชียงใหม่


แพร่


แพร่


แพร่


มะกอก


มะพลับ


มะม่วง


ป่าละเมาะ


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ก้ามปู


เทียนทอง


มะม่วง


มะม่วง


สน


มะขาม


มะกอกน้ำ


ยูคาลิปตัส


สน


เต็งรัง


สน


สน


มะขาม


ส้ม


ลำไย


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส, มะม่วง


ยูคาลิปตัส


สน


ยูคาลิปตัส, กระถินยักษ์, มะม่วง, สน


ยูคาลิปตัส, มะม่วง, มะกอกน้ำ


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส, กระถินยักษ์


ยูคาลิตัส, สน


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


ยูคาลิปตัส


หมายเหตุ : * ยังไม่ทราบชื่อ


                เอ็คโตไมคอร์ไรซ่าทั้ง 21 สายพันธุ์ พบเห็ดจำพวกตับเต่า (Boletus) สายพันธุ์ 42/56 ให้ความสูงของพืชทดสอบแตกต่างจากต้นที่ไม่ได้ปลูกอย่างเห็นได้ชัด (ตารางที่ 21) และให้ดอกเห็ดเกิดขึ้นที่โคนต้นกล้ามะม่วงในกระถาง และเมื่อได้นำรากมะม่วงไปตรวจสอบภายใต้กล้องเตอริโอ (Stereo-microscope) พบเส้นใยของเชื้อเห็ดเป็นเส้นสีน้ำตาลดำเกิดขึ้นมามากมายพันอยู่บริเวณรากมะม่วง เมื่อนำรากมะม่วงไปตัดเนื้อเยื่อตามขวาง (cross-section) และย้อมสีรากด้วยน้ำยา cotton blue พบ mantle sheath และ hartig net บางมาก ซึ่งจำเป็นต้องศึกษาให้ละเอียดต่อไป ส่วนการเกิดเอ็คโตไมคอร์ไรซ่ากับพืชอื่นจะได้รายงานให้ทราบในครั้งต่อไป


ตารางที่ 2 ความสูงของมะม่วง, มะกอกน้ำ และยูคาลิปตัส ที่ปลูกเชื้อและไม่ได้ปลูกเชื้อเห็ดจำพวกตับเต่า (Boletus) สายพันธุ์ 42/56


















ชนิดพืช


อายุพืช


ความสูงของต้นพืช (ซม.)


อัตราการเจริญที่เพิ่มขึ้น


(%)


ปลูกเชื้อ


ไม่ปลูกเชื้อ


มะม่วง


มะกอกน้ำ


ยูคาลิปตัส


1 ปี


1 ปี


4 เดือน


196.25


132.80


69.33


149.10


103.72


26.25


31.7


29.1


16.9


เอกสารอ้างอิง


อนงค์ จันทร์ศรีกุล, อุทัวรรณ แสงวนิช และนันทินี ศรีจุมปา. 2543. เห็ดราเอ็คโตไมคอร์ไรซ่า. กสิกร ปีที่ 73 เล่มที่ 3 หน้า 236-248.


อนิวรรต เฉลิมพงษ์ และธีรวัฒน์ บุญทวี. 2524. การสำรวจเชื้อราไมคอร์ไรซ่าที่สัมพันธ์กับรากต้นไม้ในระบบนิเวศวิทยาป่าเต็งรัง. รายงานของฝ่ายปราบปรามศัตรูพืชป่าไม้ กองบำรุงกรมป่าไม้. กรุงเทพมหานคร. 20 หน้า.


Abbott L.K. and A.D. Robson. 1991 Factor influencing the occurrence of vesicular-arbuscular mycorrhizas. Agriculture, Ecosystems and Environments. 35 : 121-150.


Burndrett M.C. 1991. Mycorrhizas in natural ecosystems. In Macfayden A, Begon M and Fitter AH (ed.), Advances in Ecological Research, Vol. 21. Academic Press, London. 171-313.


Burndrett M.C.G. Murase and B. Kendric. 1990 Comparative anatomy of roots and Mycorrhizae of common Ontario trees. Canadian Journal of Botany 68 : 551-578.


Thomson B.D.N. Malajcuk, T.S. Grove and G.E. StJ. Hardy. 1993. Improving the colonization of ectomycorrhizal fungal cultures by association with a host plant and re-isolation. Mycological Research. 97 : 839-844.


ที่มา : หนังสือเห็ดไทย 2544.